Obrzęd, funkcje obrzędu, rytuał a ceremonia

Aby mówić o funkcjach obrzędu inicjacji, należy wyjaśnić, czym jest sam obrzęd, jakie są funkcje obrzędów (nie tylko inicjacyjnych) w życiu społecznym oraz jakie istnieją różnice między pojęciem rytuału i ceremonii.
W zasadzie trudno jest odnaleźć zwięzłą definicję obrzędu. Bierze się to z pewnością z tego powodu, że jest to kategoria bardzo ogólna. Twórcy Słownika Socjologicznego uznają obrzęd jako „(...) zespół działań zbiorowych czy też jednostkowych działań i praktyk, będących częścią publicznych uroczystości o charakterze religijnym lub świeckim” (1999, Załęcki, Olechnicki, s.142). Niewątpliwie obrzędy mają charakter komunikacyjny, są symboliczną formą wyrazu określonych treści. Często przedstawiają sceny, które zaszły w mitycznej przeszłości „u początku czasów”, są narzędziem odnowy świata, poprzez powtórzenie stwórczych działań odpowiedniego bóstwa. „Z jednej strony obrzędy kodują metaforycznie strukturę społeczną (...), a z drugiej, system przekonaniowy” (1993, Buchnowski, s.107). Zachowania obrzędowe wyrażają określony sposób myślenia grupy, plemienia, który „obsługuje” funkcjonalnie odnośną strukturę społeczną. Na przykład to, jaką rolę pełni jednostka w obrzędzie, wskazuje na pozycję społeczną tej jednostki w całej grupie. Istnieją przecież stałe role przypisane tylko i wyłącznie przywódcom grupy, czy też kapłanom. Podczas obrzędu prowadzonego na pamiątkę Drogi Krzyżowej w Wielki Piątek w kulturze katolickiej, krzyż, po symbolicznej trasie na Golgotę, niesie zazwyczaj najwyżej postawiony kapłan w stratyfikacji kościelnej z obecnych duchownych. Zdaniem strukturalnych funkcjonalistów, analiza obrzędów i rozszyfrowywanie ich znaczeń (symboli) prowadzić ma do odkrycia stosunków społecznych (ibidem, s.109). Jak już zaznaczałem, obrzędy służą do utrwalania danego stanu rzeczy, utrwalania świata w jego niezmienności i względnej doskonałości (czasem brak systematyczności w realizacji obrzędów, mógł – w świadomości ludzi plemiennych – prowadzić do nieprzewidywalnych i strasznych w konsekwencji skutków). Lecz nie tylko: obrzędy - tak jak w inicjacji - były środkiem, przez który dokonywano zmiany.

Przekształcenia takie były dokonywane za pomocą środków symbolicznych.
Buchnowski (1993, s.102-103) wyróżnia osiem funkcji, które spełnia obrzęd:
1)funkcja komunikacyjna;
2)funkcja integracyjna;
3)funkcja normatywna – polega na tym, że wartości społeczne transmitowane są poprzez wykonania obrzędowe;
4)funkcja mediacyjna – może tutaj stanowić narzędzie do rozwiązywania konfliktów społecznych;
5)funkcja edukacyjna – odnosi się do respektowanych norm, wartości i kosmologii, które przekazywane są uczestnikom obrzędu w jego trakcie;
6)funkcja poznawcza – powiązana z funkcją edukacyjną;
7)funkcja psychologiczna (emocjonalna);
8)funkcja performatywna – obrzęd mocą swych symbolicznych środków kreuje odmienne od poprzednich stany rzeczy.

Kategoria obrzędu dzieli się na dwie poddziedziny: na rytuały i na ceremonie. Rytuał wg Buchnowskiego, to „(...)zestandaryzowane społecznie działania pozatechniczne implikujące przekonania światopoglądowe skoncentrowane wokół wartości nieuchwytnych praktycznie, a realizujące, dające się wyświetlić analitycznie, zarówno sensy metonimiczne jak i symboliczne. Wartości symboliczne mogą mieć charakter społeczny i/lub światopoglądowy”. Ceremonia zaś to „(...)zestandaryzowane społecznie działania pozatechniczne nie implikujące przekonań światopoglądowych skupionych wokół wartości o charakterze nieuchwytnym praktycznie, a realizujące jedynie sensy symboliczno-społeczne. Określenie <<społecznie>> oznacza społecznie podzielane i regulowane” (1993, Buchnowski, s.105-106). Można się zatem zastanawiać, jaki charakter miały obrzędy przejścia w kulturach pierwotnych, a jaki charakter mają teraz, w różnych przejawach życia społecznego, a przede wszystkim przy wstępowaniu do grup zamkniętych. W społecznościach plemiennych obrzęd przejścia, czy inaczej obrzęd inicjacyjny miał z pewnością charakter rytuału. Przede wszystkim dlatego, że obrzęd inicjacji miał znaczenie stricte religijne. Świat religii to świat wartości. Funkcja edukacyjna obrzędu inicjacji, to funkcja przekazywania tradycji plemienia\grupy, tradycji mocno opartej na mitologii. Ceremonie zaś nie są tak silnie związane ze światem wartości. Przeprowadzając badania pośród grup zamkniętych będę mógł sprawdzić czy dzisiejsze obrzędy inicjacyjne utraciły charakter rytuałów na rzecz ceremonii.

TEXT SPAKOWANY

Anno Domini 2004+++webmastering-alives