Metoda badań, jej uzasadnienie i ocena

Mówiąc „Kompleks technik i sposobów stosowanych w danym badaniu lub w typie badań decyduje o jego metodzie. Mówiąc o metodzie ma się z reguły na myśli także uzasadnienie stosowania takich, a nie innych technik i sposobów w odniesieniu do danej problematyki i przedmiotu. Uzasadnienie metody polega na wykazaniu, że w stosunku do danego przedmiotu badań, na podstawie danych źródeł i materiałów, dobranych, otrzymanych i opracowanych przy pomocy takich a nie innych technik i sposobów badawczych, można udzielić odpowiedzi na pytania problemowe, takich odpowiedzi, które będą uzasadnione w określonym stopniu, wystarczającym ze względu na założony cel i funkcję badań” (1994, Lutyński, s.106).

Analizując możliwości przeprowadzenia moich badań za pomocą różnych technik badawczych, doszedłem do wniosku, że najlepszą metodą, jaką można by było tu wykorzystać, byłaby obserwacja uczestnicząca ukryta. Z punktu widzenia badacza, najlepiej byłoby samemu przejść inicjację, obserwując zachodzące podczas niej zjawiska pod kątem własnych badań, jednocześnie analizując reakcje i przeżycia innych inicjowanych. Jest to jednak metoda, której przeprowadzenie z trzech choćby względów byłoby niemożliwe. Po pierwsze, do harcerstwa przystępuje się najczęściej we wczesnym wieku młodzieńczym, po drugie, ze względu na ograniczony okres czasowy – okres inicjacji w obydwu badanych grupach trwa kilka lat, po trzecie badanie tego typu byłoby wysoce nieetyczne, chyba że przystępowanie do inicjacji wiązałoby się z moją szczerą chęcią wejścia do tych grup.
Odrzucając metodę obserwacji, przyjąłem metodę wywiadu swobodnego ukierunkowanego. Swoją decyzję mogę tłumaczyć tym, że metoda ta, bardziej niż inne daje możliwość uzyskania pełnego opisu badanego zjawiska, a także wyraźniej pozwala zakreślić skalę uczuć czy emocji, które respondent wiąże z przejściem inicjacji i ze związkiem z nową rolą społeczną w nowej grupie. Metody ilościowe mogłyby bardzo okroić ilość informacji uzyskanych w rozmowie podczas wywiadu. Metoda wywiadu swobodnego ukierunkowanego pozwala też badaczowi odkryć nowe zjawiska, które nie były mu znane, lub których nie oczekiwał w danej grupie, czy też już w samym obrzędzie inicjacji. Kolejną, niebagatelną zaletą tej metody, jest możliwość pozbawienia rozmowy – wywiadu charakteru formalnego, co sprzyja udzielaniu bardziej szczerych odpowiedzi przez respondenta. Niski stopień standaryzacji tej metody (patrz tabela nr 1) pozwala na dogłębne drążenie tematu poprzez zadawanie pytań otwartych, dzięki którym można uzyskać szeroki opis badanego zjawiska.

Drugą wykorzystaną techniką w badaniu jest Test Dwudziestu Stwierdzeń. Technika ta jest prostą i jednocześnie najważniejszą metodą badania koncepcji-siebie. Dzięki niej mogłem ustalić, jak bardzo respondent utożsamia się z badaną grupą.
Szerszy opis wykorzystanej techniki badawczej można odnaleźć poniżej.

(tabela dostępna w tekście spakowanym format rar)

 

Wywiad swobodny ustrukturalizowany

Wywiad swobodny należy do grupy metod jakościowych. Wywiad ten jest dobrowolny i jawny, skoncentrowany jest na przeżyciach, opiniach i poglądach respondenta. Ważne jest w tej metodzie wzbudzenie motywacji respondenta do udzielania odpowiedzi szczerych i zgodnych z prawdą. Czynnikami pozytywnie wpływającymi na odpowiedzi respondentów są: ciekawość poznawcza, ciekawość danego tematu, chęć udzielenia pomocy badaczowi, szansa na własną ekspresję oraz traktowanie wywiadu jako wyróżnienia własnej osoby. Wśród czynników ujemnie wpływających na przebieg i wartość badania są: całkiem nowa dla respondenta sytuacja społeczna, drażliwa tematyka wywiadu, podejrzenie respondenta, że udzielenie wywiadu może nieść negatywne konsekwencje dla niego lub chęć respondenta, aby pokazać się z jak najlepszej strony.
Ważne elementem wywiadu swobodnego ustrukturalizowanego (ukierunkowanego) są dyspozycje, które badacz musi przygotować przed wywiadem. Dyspozycje to lista informacji, które trzeba zdobyć podczas wywiadu. „(...) dyspozycje do wywiadu (...) są wykazem (...) potrzeb informacyjnych (badacza)” (1978, Przybyłowska, s. 65). Lista ta nie ma nigdy charakteru zamkniętego. „Pytania badacza odnoszą się wprawdzie najczęściej do zagadnień szczegółowych, ale mają formy pytań otwartych. Nie wymaga się rozstrzygnięcia wszystkich pytań badacza w każdym wywiadzie. Prowadzący wywiad ma dużą swobodę w zakresie formułowania pytań” (ibidem, s.65). Dobrze jest jednak jeżeli wywiad ma swoją ustaloną konstrukcję, tzn. kolejność zdobywanych informacji w poszczególnych wywiadach powinna być taka sama. Ważnym warunkiem przeprowadzenia dobrego wywiadu jest brak innych osób podczas rozmowy, które mogą wpłynąć pośrednio lub bezpośrednio na wypowiedzi respondenta. Innym ważnym warunkiem jest unikanie sztuczności języka oraz języka socjologicznego.
Są cztery metody rejestracji danych w wywiadzie swobodnym: (1) rejestracja z użyciem magnetofonu; (2) sporządzanie notatek na bieżąco: notatki takie są skrótowe i należy je uzupełnić zaraz po zakończonym wywiadzie; (3) zapamiętywanie informacji; (4) tzw. tandem ankieterski: jedna osoba zadaje pytania, druga słucha i zapamiętuje lub spisuje.
Istnieją dwa rodzaje materiałów uzyskanych podczas wywiadu swobodnego: notatki z rozmowy zapisanej na taśmie magnetofonowej i sprawozdanie z wywiadu.

Test Dwudziestu Stwierdzeń (TST)

Test Dwudziestu Stwierdzeń (TST) jest metodą badawczą wykorzystywaną do badania koncepcji-siebie (self-identity). W Słowniku Socjologicznym pod redakcją Goualda i Kolba można znaleźć opis koncepcji-siebie stworzony przez Kuhna: „<< Centralnym punktem koncepcji-siebie jest tożsamość, tj. jej zgeneralizowana pozycja w społeczeństwie wyprowadzana z jej statusów w grupach, których jest członkiem, ról, które wynikają z tych statusów i kategorii społecznych, których przypisanie sobie jest następstwem członkostwa w grupach. Koncepcja-siebie poza (a) obrazem tożsamości obejmuje (b) koncepcje interesów i awersji jednostki (tj. jej postaw wobec przedmiotów; postaw afektywnych, poznawczych, oceniających), (c) koncepcję jej celów i sukcesów w ich osiąganiu, (d) wizerunek, niekiedy dość szkicowy, ideologicznej (światopogląd) ramy odniesienia, za pomocą której rozpatruje samą siebie i inne obiekty, oraz (e) pewien rodzaj samooceny>>” (1989, Bokszański, s.96). Jest to więc bardzo szerokie pojęcie wykraczające poza ramy tożsamości jednostki. Wedle Kuhna (ibidem, s.99) jaźń, a więc koncepcja-siebie, składa się z postaw jednostki (planów działania) wobec jej własnego umysłu i ciała rozpatrywanego jako przedmiot. Można więc rozumieć ją jako zbiór wszystkich odpowiedzi, które jednostka mogłaby udzielić na pytanie: „Kim jestem?”. Koncepcja-siebie ma naturę symboliczną, a przy tym może być wyrażana w języku i w związku z tym może być przekazywana partnerowi w procesie komunikowania się.
Technika TST jest bardzo prosta i ogranicza się do wręczenia respondentowi kartki papieru z następującą instrukcją: „<<Poniżej znajduje się dwadzieścia ponumerowanych miejsc. Proszę zapisać dwadzieścia odpowiedzi na proste pytanie: >Kim jestem?< we wskazanych miejscach. Proszę dać po prostu dwadzieścia różnych odpowiedzi na to pytanie, pamiętając, żeby była to odpowiedź taka, jaką daje się samemu sobie. Odpowiedzi proszę zapisywać w takiej kolejności, w jakiej pojawiają się w Pana(i) myślach. Wszystkie odpowiedzi są równie logiczne i ważne. A więc proszę zacząć, bowiem czas jest ograniczony>>” (ibidem, s.100).
Znacznie trudniejsze jest analizowanie uzyskanych danych. Można wyróżnić trzy typy podejść do opracowywania tych danych.

Pierwszy typ obejmuje te sposoby analizowania danych, które biorą pod uwagę całość materiału uzyskanego od respondenta. „Dąży się w tym przypadku do ujęcia czy nakreślenia profilu tożsamości respondenta, z uwzględnieniem całości wypowiedzi, które formułuje on na swój temat.
Drugi typ podejść obejmuje te sposoby analizy danych, które koncentruję się na rejestrowaniu faktów występowania bądź niewystępowania w relacjach respondentów określonych kategorii. Reszta atrybutów jest bądź nie uwzględniana, bądź stanowi rodzaj tła, umożliwiającego wyznaczenie stopnia intensywności występowania kategorii wybranych do analizy.

Trzeci typ analizy danych, wymagający modyfikacji klasycznego narzędzia TST, wykorzystuje rezultaty pracy respondenta, który nie tylko dokonuje autodeskrypcji, ale w odpowiedzi na apel badacza dokonuje także pewnego uporządkowania kategorii używanych do opisu siebie. Idzie tu najczęściej o wyznaczenie wagi bądź znaczenia każdej z użytych kategorii lub ich oceny w kategoriach: pozytywny, negatywny, obojętny” (ibidem, s.101,).
Sposobem analizy, który odpowiada mojemu badaniu jest drugi typ. Z listy dwudziestu stwierdzeń wyszukiwałem te określające rolę, którą respondent podejmował jako członek badanej grupy. Czyli zwracałem uwagę na określenia takie jak: „jestem harcerzem” czy „jestem pacjentem”, „jestem monarowcem”. Dwadzieścia pytań testu układa w niejaką hierarchię odpowiedzi dotyczące koncepcji-siebie. Założyłem, że pierwsze pola ankiety, z pewnym prawdopodobieństwem, będą wypełnione stwierdzeniami najważniejszymi dla jednostki. W ten sposób mogłem stwierdzić czy rola pełniona przez respondenta (rola harcerza lub monarowca) jest znacząca w koncepcji-siebie respondenta, czy też stanowi podrzędną rolę, lub czy też respondent w ogóle jej nie wymienia wśród owych dwudziestu stwierdzeń. Następnym elementem, który uwzględniałem przy analizie odpowiedzi, to otoczenie interesujących mnie określeń innymi odpowiedziami, które skategoryzowałem wg kategorii Kuhna (1989, Bokszański, s.119). Posługuje się on pięcioma podstawowymi kategoriami:
1)grupy i statusy;
2)przekonania ideologiczne;
3)zainteresowania;
4)ambicje;
5)samooceny.
Przyjąłem też taką zasadę, że jeżeli odpowiedź „jestem harcerzem/harcerką” padała pomiędzy jedną a drugą kategorią, zaliczałem ją do kategorii, która poprzedzała tą odpowiedź. Dzięki tej operacji mogłem ogólnie scharakteryzować do jakiej grupy kategorii respondent mniej lub bardziej świadomie zalicza rolę, której dotyczyło moje badanie.

Test przedstawiałem respondentom przed przeprowadzeniem z nimi wywiadu, aby temat rozmowy nie mógł wpłynąć na odpowiedzi zapisane na formularzu.

 

 

 

TEXT SPAKOWANY

Anno Domini 2004+++webmastering-alives